ΒΟΥΛΗ Επί του ... Περιστυλίου

ματικός αρχηγός της Φιλικής Εταιρείας» . Για να μην αναφέρω τις αφελείς, ανιστορικές θεωρίες για το πώς θα είχε εξελιχθεί το μικρό ελληνικό κράτος εάν δεν είχε δολοφονηθεί. Ο Χρήστος Λούκος δεν έγραψε τη βιογραφία του Κα ποδίστρια για να αντικρούσει μύθους· δεν ασχολείται με αυτούς παρά μόνο έμμεσα, τοποθετώντας τον Κα ποδίστρια στις πραγματικές του διαστάσεις. Ο Λούκος είναι ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστή μιο Κρήτης, ένα από τα ιδρυτικά μέλη, ουσιαστικά η ψυχή, της Εταιρείας Μελέτης του Νέου Ελληνισμού και του περιοδικού «Μνήμων». Είναι κορυφαίος Ελ ληνας ιστορικός της περιόδου, με σημαντικό έργο για την Επανάσταση, την τυπογραφία και τη Σύρο. Κυρίως, όμως, για πάνω από 50 χρόνια ασχολείται με τον Καποδίστρια. Καθώς η ιστορική κοινότητα είχε ταυτίσει τη σοβαρή έρευνα για τον πρώτο Κυ βερνήτη με τον Λούκο, οι προσδοκίες ήταν υψηλές και δικαιώνονται πλήρως: το βιβλίο δεν είναι απλώς ό,τι καλύτερο έχει γραφεί για τον Καποδίστρια, αλλά πετυχαίνει ταυτόχρονα πολλούς στόχους. Ο Λούκος δίνει μια ολοκληρωμένη, καλά επεξερ γασμένη και με ακρίβεια τεκμηριωμένη εικόνα της ζωής και της καριέρας του Κυβερνήτη. Διορθώνει μεγάλες παρεξηγήσεις, καταρρίπτει μύθους, παρου σιάζει πρόσωπα και γεγονότα μέσα στο ιστορικό τους πλαίσιο, αναδεικνύοντας την πολυπλοκότητα των παραγόντων και τις πολλές διαστάσεις των προσώπων. Αξιοποιεί πλήρως το πλήθος των αρχείων και την τεράστια βιβλιογραφία, δίνοντας επαρκείς ερμη νείες, κατορθώνοντας να διατηρήσει δύσκολες ισορροπίες όταν αναμετράται με ζητήματα που δεν επιδέχονται εύκολες απαντήσεις. Το βιβλίο αυτό θα αποτελεί από εδώ και πέρα σημείο αναφοράς αλλά και εκκίνησης για ερευνητές της περιόδου, αλλά και για το ευρύ κοινό που αντιμετωπίζει τον Καποδί στρια ως μια άυλη ηθική φιγούρα. Δολοφονία με χαρακτηριστικά αυτοεκπληρούμε νης προφητείας Το βιβλίο του Λούκου είναι συναρπαστικό, χωρίς να είναι αυτός ο στόχος του συγγραφέα που είναι ένας αυστηρός, μεθοδολογικά, ιστορικός και δεν απευθύ νεται, κατ’ αρχήν, στο ευρύ κοινό. Αλλά διαθέτει μια ιδιότητα που έχει χαθεί από πολλούς σύγχρονους ιστορικούς: το χάρισμα της αφήγησης. Από το 1971 μέχρι σήμερα, όλα τα κείμενά του δια κρίνονται γι’ αυτό το παράδοξο. Ενώ είναι πλούσια σε τεκμηρίωση και πολύ προσεκτικά ακόμα και στην τελευταία λεπτομέρεια, η γραφή ρέει και παρασύ ρει. Η ιστορία που καταγράφει έχει τα χαρακτηριστι κά τραγωδίας, ενώ ο πρωταγωνιστής του, ο κόμης Ιωάννης Καποδίστριας, είναι μια τόσο μονοκόμματη και ταυτόχρονα τόσο σύνθετη προσωπικότητα, που καταλήγει να είναι ελκυστική. Από την πρώτη σελίδα του βιβλίου ο αναγνώστης

γνωρίζει το τέλος. Δεν μπορεί παρά να βλέπει την πορεία των 55 χρόνων που έζησε ο Καποδίστριας μέσα από το πρίσμα της δολοφονίας του. Σε αυτό συμβάλλει και ο συγγραφέας, παρά το γεγονός πως σε καμία περίπτωση δεν υιοθετεί κάποιου είδους τε λεολογία. Αλλά είναι δική του επιλογή η ανισομερής κατανομή: στο τελευταίο μέρος του βιβλίου όπου βρίσκεται το κέντρο βάρους (καθώς καταλαμβάνει το 56% του κειμένου), ο Λούκος εστιάζει αποκλει στικά στη διπλωματική και την πολιτική σύγκρου ση. Δεν ασχολείται, παρά ελάχιστα, με το έργο του Κυβερνήτη συζητώντας τα θέματα συνοπτικά αλλά με πλήρη τεκμηρίωση. Ομολογώ ότι περίμενα μια μεγαλύτερη συζήτηση για την εκπαιδευτική πολιτι κή, την οργάνωση της Δικαιοσύνης και τον χειρισμό της επιδημίας του 1828, αλλά ο Λούκος δεν έχει την πρόθεση να μπει σε βάθος σε ειδικές πτυχές της εσωτερικής πολιτικής Καποδίστρια (ορισμένες από τις οποίες παραμένουν αμφιλεγόμενες) καθώς δεν είναι αυτές που κυρίως τον ενδιαφέρουν. Οπως και ο αναγνώστης, αδημονεί να φτάσει στην κορύφωση του δράματος. Μια ανατρεπτική περίοδος Είναι όμως αδύνατον να κατανοήσει κανείς σε βάθος την εσωτερική σύγκρουση των ετών 1828-1831 και όλες τις διαστάσεις της εάν δεν αντιληφθεί πλήρως τον βαθμό «επαναστατικότητας», δηλαδή ανατρε πτικότητας, της Ελληνικής Επανάστασης καθώς και τις πολιτικές και θεσμικές προσδοκίες που αυτή γέννησε. Θα πρότεινα ο Καποδίστριας να διαβαστεί μαζί με μια ιστορία της Επανάστασης. Η συγκυρία το διευκολύνει γιατί κυκλοφορούν, πλέον, καλές εισα γωγές, μεταξύ των άλλων και το πρόσφατο βιβλίο του Λούκου, «Μια σύντομη ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης» (εκδ. Θεμέλιο, 2022) που αποτελεί μια συνοπτική θεματική παρουσίαση, βασισμένη στη νέα ιστοριογραφία, που από τα μέσα της δεκαετίας του 1970 και έπειτα ανανέωσε τον τρόπο που βλέ πουμε την περίοδο της οθωμανικής κατάκτησης και την Επανάσταση. Ο Λούκος είναι από τους πρωταγω νιστές αυτής της τάσης που ενώ κυριαρχεί πλήρως στην ιστοριογραφία, δεν φαίνεται να έχει επηρεάσει, όσο θα έπρεπε, τη Δημόσια Ιστορία που ακόμα και τώρα κυριαρχείται από δημαγωγικό, μανιχαϊστικό, αντιεπιστημονικό λόγο. Ο Καποδίστριας, λοιπόν, το 1831 έχει κατορθώσει να μετατρέψει σχεδόν όλους τους πρωταγωνιστές της Επανάστασης σε εχθρούς του – ακόμα και τον Δημήτριο Υψηλάντη. Αυτό είναι το αποτέλεσμα των προκαταλήψεών του για πολλά πρόσωπα, πριν καν φτάσει στην Ελλάδα. Οφείλεται στην πολιτική του εμπειρία στην υπηρεσία των Ρώσων, στην απέχθεια που έχει για τους αποικιοκράτες Βρετανούς και την καχυποψία έναντι των φιλελεύθερων διανοούμενων που τους θεωρεί υποχείριά τους· την αδυναμία να κατανοήσει τα συμφέροντα των δυναμικών αστικών

στρωμάτων και τις αγωνίες του παραδοσιακού κό σμου· ιδίως, όμως, την αδυναμία του να δει, όπως δεν μπόρεσε να δει και το 1821, τις ετοιμότητες ομάδων και τον βαθμό πολιτικής ενηλικίωσής τους. Οι ευθύνες των αντιπάλων Τα λάθη του είναι πολλά αλλά οι αντίπαλοί του φέ ρουν μεγαλύτερο μερίδιο ευθύνης: η φιλελεύθερη αντιπολίτευση, οι Βρετανοί πολιτικοί, οι Γάλλοι αξι ωματικοί, τον αδικούν όταν τον αντιμετωπίζουν ως υποχείριο της Ρωσίας. Καμία δύναμη δεν σχεδιάζει τη δολοφονία του γιατί θεωρείται, ακόμα κι από τους Βρετανούς, προσωρινά απαραίτητος αλλά και διότι ένας νέος μονάρχης θα τον διαδεχθεί σύντομα. Οι φιλελεύθεροι αρνούνται να δουν πως το μεγαλύτε ρο μέρος της πολιτικής του ατζέντας ταυτίζεται με τη δική τους στη διάρκεια της επαναστατικής περιό δου. Ετσι αυτοί που θα ήταν οι φυσικοί του σύμμαχοι ταυτίζονται με παραδοσιακά στοιχεία που προσπα θούν να διασώσουν προνόμια. Η σύγκρουση μετατρέπεται σε αυτοεκπληρούμενη προφητεία καθώς ο Κυβερνήτης, που βλέπει τον εαυτό του σαν ένα είδος μάρτυρα, δεν μπορεί να ανε χθεί την κακοπιστία και παρασύρεται σε μεγαλύτερη εξάρτηση από τους Ρώσους οι οποίοι τον υποστηρί ζουν απροϋπόθετα, ενώ ο αυταρχισμός του αρχίζει να γίνεται βαθμηδόν «παρανοϊκός». Είχε μετατρέψει σχεδόν όλους τους πρωταγωνιστές της Επανάστασης σε εχθρούς του, ακόμη και τον Δημήτριο Υψηλάντη. Αντιπολίτευση, Βρετανοί και Γάλλοι, όμως, φέρουν μεγαλύτερο μερίδιο ευθύνης. Η αντιπολίτευση δεν μεθόδευσε μεν τη δολοφονία αλλά δημιούργησε, με εξίσου «παρανοϊκό» τρόπο, ένα κλίμα έντασης που ευνοούσε την «τυραννοκτο νία» ώστε το έγκλημα εκδίκησης μιας παραδοσιακής οικογένειας να λάβει άλλο νόημα. Η δολοφονία ανα δεικνύει αυτές τις αντιφάσεις. Δεν τον δολοφονούν πολιτικοί αντίπαλοι ή ξένοι πράκτορες αλλά μια πα ραδοσιακή οικογένεια που εκδικείται. Πεθαίνει γιατί τη χειρίστηκε ανελαστικά, αδυνατώντας να κατανο ήσει τι σημαίνει να ανήκεις σε αυτές τις οικογένειες που έχουν χύσει τόσο αίμα και έχουν ριψοκινδυνεύ σει τα πάντα για την Επανάσταση. Ο Λούκος καταγράφει βήμα προς βήμα αυτή τη σύ γκρουση μέχρι το τραγικό τέλος. Είναι αδύνατον, ακόμα και για έναν έμπειρο ιστορικό, να κρύψει τη συ μπάθεια για τον ήρωά του. Κατορθώνει όμως να είναι ακριβοδίκαιος απέναντί του αλλά και απέναντι στους αντιπάλους του. Ο Καποδίστριας του Χρήστου Λού κου θα αποτελέσει σημείο αναφοράς για την ιστορική κοινότητα και για τους αναγνώστες που αγαπούν την Ιστορία και δεν ικανοποιούνται με τις απλοϊκές αφε λείς αγιογραφίες, ούτε απαιτούν από τους ιστορικούς να τους ανακουφίσουν επιβεβαιώνοντας μύθους και στερεότυπα. Χρειάστηκε να περάσουν 192 χρόνια, αλλά το ελάχιστο που οφείλουμε στον Καποδίστρια ανταποδίδεται με αυτήν την έκδοση.

89

ΜΑΪΟΣ 2025